ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19، شماره 7، مهر 1405 ، شماره پی در پی 125

تحلیل شبکه های نمادین و کارکردهای معنایی آنها در سروده های اسماعیل محمّدپور (موردکاوی سه مجموعۀ اجازه های بی‌جواب، قطاری از جمهوری شهریور و شبیه اسماعیل)

صفحه (315 - 340)
فرشته محجوب (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله : اردیبهشت 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : مرداد 1405

چکیده

زمینه و هدف: نماد از بنیادی‌ترین ابزارهای آفرینش معنا در متون ادبی است و در پی آن است تا با ایجاد شبکه ای از روابط دلالی، جهان بینی شاعر را ترسیم کند و به ساختار متن انسجام بخشد. علی رغم جایگاه شاعری اسماعیل محمّدپور در سروده های اجتماعی، آیینی و پایداریِ معاصر و کسب جوایز متعدّد ادبی، تاکنون پژوهشی مستقل در باب ساختار و کارکرد شبکه های نمادین اشعار او انجام نشده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی، طبقه بندی و تحلیل شبکه های نمادین در سه مجموعه شعر «اجازه های بی‌جواب، قطاری از جمهوری شهریور و شبیه اسماعیل» و تبیین نسبت آنها با نظام فکری و سبک نمادپردازی شاعر انجام شده است.

روش: پژوهش حاضر به شیوه توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس مطالعات اسنادی و کتابخانه ای انجام شده است. پس از استخراج تمامی نمادهایِ سه مجموعه، آنها بر اساس همپوشانی معنایی در هشت شبکه نمادین: «کیهانی، حیوانی، انسانی، جمادی، نباتی، رنگی، قرآنی و طبیعت» رده بندی شده؛ سپس با تحلیل کمّی بسامد و کیفی کارکرد و روابط میان شبکه ها، الگوی نمادپردازی شاعر ترسیم و پیوند آن با جهان بینی او تبیین شده است.

یافته ها:یافته ها نشانگر آن است که نظام نمادین شعر محمّدپور بر هشت شبکه اصلی استوار است. در هر سه مجموعه به ترتیب شبکه های انسانی، طبیعت و جمادات بیشترین فراوانی و نقش را در سازمان‌دهی معنا عهده دار هستند و کمترین بسامد از آنِ شبکه های کیهانی است. با مقایسه سه مجموعه و ترتیبِ زمانیِ سرایشِ آنها میتوان دریافت دامنه نمادها به تدریج رشدکرده و نظام نمادپردازی در منظومه های متأخرتر(اجازه های بی‌جواب با 28% ، قطاری از جمهوری شهریور 33% و شبیه اسماعیل 39%) متنوّع تر و پیچیده تر شده است. بررسی کیفی نمادهای مستخرج نیز حاکی از آن است که محمّدپور علاوه بر استفاده از نمادهای تثبیت شده ادبیات فارسی و فرهنگ اسلامی، با ایجاد پیوندهای میان شبکه ای و باز نمایی مفاهیمی نظیر:«هویّت دینی، مقاومت، عشق، وطن، ایثار و نقد اجتماعی» نظامی پویا و هدفمند خلق کرده است.

نتیجه گیری: با تأمل و مدّاقه در شبکه های نمادین مستخرج میتوان دریافت ساختار معنایی و گفتمان شعری در سه مجموعه مذکور بر کارکرد منفرد نمادها استوار نیست بلکه از طریق تعامل شبکه های نمادین شکل میگیرد. ثبات شبکه های «انسانی» و «طبیعت» در هر سه مجموعه، همراه با افزایش تدریجی تراکم نمادها، بیانگر انسجام جهان‌بینی شاعر و تکامل شیوه نمادپردازی او است. نیز نشان میدهد زیست‌بوم شاعر در ورود نمادهای طبیعی به ساحت سروده های او بسیار اثرگذار بوده است. همنشینی نمادهای انسانی و قرآنی نیز الگویی منسجم از باورها و تجارب زیسته او در حوزه فرهنگ ایرانی ـ اسلامی و گفتمان پایداری ارائه کرده است.

کلمات کلیدی
نماد , شبکه های نمادین , اسماعیل محمّدپور , شبیه اسماعیل , اجازه های بی جواب , قطاری از جمهوری شهریور